Интервью

Түрэлхи буряад хэлэн: шиидхэгдээгүй гол асуудалнууд болон шэнэ эрилтэнүүд тухай буряад хэлэнэй багша хөөрэнэ


18 сентября 2022 г., 19:43

Шэнэлэгдэһэн ФГОС-ой ёһоор Буряадай һургуулинуудта һуралсалай шэнэ жэлһээ буряад хэлэ 1-дэхи ангиһаа үзэжэ эхилбэ. Зүгөөр Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимназида түрэлхи буряад хэлэн 1-дэхи ангиһаа гурбадахи жэлээ заагдана. Буряад хэлэ гүрэнэй ба түрэлхи хэлэн гэжэ шудалалгын онсо шэнжэнүүд, һургалгын арганууд ба бэрхэшээлнүүд тухай тус һургуулиин һуралсалай талаар захиралай орлогшо, буряад хэлэнэй багша Бутид Цыремпилова Восток-Телеинформдо хөөрэжэ үгөө.

  - Бутид Цырендоржиевна, танай һургуулихэдэн жэлэй туршада буряад хэлэ түрэлхи хэлэн гэжэ заадаг үсөөхэн һургуулинуудай тоодо ороно. Иимэ шиидхэбэри яагаад, юундэ абтаһан гээшэб?

- 2020-2021 онуудай һуралсалай жэлдэ буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ, шудалалгыень дэмжэхэ, алиш талаар дэлгэрүүлхэ зорилгоор 1-дэхи ангида түрэлхи буряад хэлэ нэбтэрүүлээ һэмди. Тэрэ сагта 55 һурагша түрэлхи хэлэн гээд үзэдэг байгаа, харин 2-дохиһоо 9-дэхи анги болотор 480 үхибүүн гүрэнэй хэлэн гээд шудалдаг һэн.

2021-2022 онуудай һуралсалай жэлдэ түрэлхи буряад хэлэ 4 ангиин 115 һурагша үзэдэг болоо, харин гүрэнэй буряад хэлэ 2-9-дэхи ангинуудай 764 хүүгэд шудалаа.

Мүнөө 167 һурагша түрэлхи буряад хэлэ үзэнэ, гүрэнэй буряад хэлэн 480 һурагшада заагдана. Энэ һуралсалай жэлдэ Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй үүсхэлээр болон Болбосоролой талаар хорооной шиидхэбэреэр түрэлхи буряад хэлэ шудалдаг ангинуудые нээхэ талаар горитой ажал ябуулагдаа. Тиигэжэ 8-дахи, 63-дахи, 54-дэхи һургуулинуудта иимэ ангинууд бии болоо.

- Түрэлхи буряад хэлэ болон гүрэнэй буряад хэлэ үзэхэ программанууд юугээрээ илгаатай гээшэб?

- Гүрэнэй буряад хэлэ заахадаа, харилсаха шадабарида, ондоогоор хэлэбэл, яряанай хэлэндэ анхарал хандуулнабди. Үхибүүд буряадаар дуугаржа һураха, үгынгөө һан баяжуулха ёһотой. Түрэлхи буряад хэлэ заахадаа, бэшэгэй дүримдэ, түрэлхи уран зохёолдо ехэ анхарал хандуулнабди. Зааха онол аргань ондоошог ааб даа. Бэрхэшээлнүүд тухай хэлэбэл, хотын һургуулинуудта түрэлхи хэлэ заахань тон орёо. Юуб гэхэдэ, үхибүүд буряадаар дуугардаггүй шахуу. Бидэ түрэлхидэй дураар түрэлхи буряад хэлэ шудалха анги нээгээбди, теэд һурагшадай оройдоол 15 хубинь хэлэеэ мэдэхэ. Тиимэһээ буряад хэлэнэй багшанарай ажал хоёр дахин хүндэ болоо. Үхибүүдые дуугаржа, хэлэлгэ ойлгожо һургахаһаа гадна бэшэгэй дүримтэй болгохо хэрэгтэй.

Энэ хоёр шэглэлээр буряад хэлэ зааха саг баһа илгаатай. Энэнь ехэ удха шанартай. Гүрэнэй буряад хэлэндэ долоон хоногой 2 саг хараалагдадаг. Харин түрэлхи хэлэндэ 1-дэхи ангида 3 саг, 2-дохи ангиһаа 5 саг үгтэнэ: түрэлхи хэлэндэ – 3 саг, түрэлхи уран зохёолдо – 2 саг. 5 сагай туршада үхибүүндэ яһала ехэ мэдэсэ үгэжэ үрдихөөр, мүн шудалалгын шанар дээшэлнэ, үрэ дүншье туйлагдана юм ааб даа.

- Һуралсалай шэнэ жэлһээ буряад хэлэ шудалха талаар шэнэлэгдэһэн ФГОС хүсэндөө ороно. Хуушан жэшээтэ хэбүүдһээ юугээрээ илгаатайб, ямар онсо шэнжэтэй гээшэб?

- Энээнһээ урид буряад хэлэн гүрэнэй хэлэн гэжэ 2-дохиһоо 9-дэхи анги болотор шудалагдадаг байгаа. Жэшээнь, үхибүүд сэсэрлигтэ буряад хэлэ үзэһэн аад, һургуулида ороходоо, нэгэ жэл гээгээд, удаань 2-дохи ангида дахин үзэдэг һэн. Харин мүнөө шудалалгань таһалгаряагүй болобо гээшэ. Һуралсалай зүйлнүүдые, хандаса хубилгаха хэрэгтэй болохо. Энэ хадаа нилээд ехэ ажал юм. Зүгөөр манай һургуулида түрэлхи буряад хэлэ хэдыдэхи жэлээ үзэжэ байгаа хадаа, энэ талаар һайн үндэһэ һууритайбди, мүн мэргэжэлтэ багшанар хүдэлдэг. Тиимэһээ бидэ шэнэ эрилтэнүүдтэ бэлэмди гэжэ хэлэхэдэ болохо. Тиигээдшье үхибүүндэ эртэ хэлэ заахада, тэрэ бүри түргөөр ба һайнаар хадуужа абадаг гэжэ һурган хүмүүжүүлгын эрдэмдэ тоологдодог ха юм.

- Буряад хэлээр һуралсалай зүйлнүүдэй, ном хэрэгсэлэй шанарта ямар сэгнэлтэ үгэхэбта?

- Манай уласта һуралсалай зүйлнүүдые болон ном хэрэгсэл Улас түрын «Бэлиг» түб бэлдэдэг юм. Һуралсалай номуудые, ажалай дэбтэрнүүдые, зааха онол аргын хэрэгсэлнүүдые, хүгжөөдэг наадануудые Буряадай гүрэнэй Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ ехэ һургуулиин түрүү мэргэжэлтэдһээ болон үүсхэлшэ, зохёохы бэлигтэй багшанарһаа бүридэһэн бүлэг зохёодог. Тиин хангалтань жэлһээ жэлдэ һайжаржал байна. Жэшээнь, үхибүүд буряадаар дуугардаг алфавидта ехэ дуратай. Тиихэдэ дэлгүүр ошолго, танилсалга гэхэ мэтын дүрэтэ наадануудые эдэбхитэйгээр хэрэглэдэгбди. Үдэр бүриин ажабайдалда дайралдадаг ушарнуудые һажаан наадахада, хэлэ шудалалгада ехэ туһатай байдаг.

- Буряад хэлэнэй багшада ехэнхидээ ямар бэрхэшээлнүүд дайралдадаг бэ?

- Тон шухалань - хэлэнэй оршонгүй байдал. Хэшээлэй үедэ багша хэдышье һайнаар зааг, зүгөөр үхибүүн гэртээ буряад хэлэ соносодоггүй һаа, ганса багшын оролдолгоор хэлэндэ һурахань бэлэн бэшэ. Хэрбээ һурагша түрэлхи буряад хэлэ долоон хоногой 5 сагай туршада шудалдаг һаа, ябан ошон үрэ дүн гаража ерэхэ. Теэд гэртээ буряадаар харилсажа, һургуулида үзэһэнөө дабтан бэхижүүлээгүй һаа, амжалтань удаан туйлагдаха.

- Бүхыдөө һурагшадай хэлэ мэдэсын хэмжээндэ ямар сэгнэлтэ үгэхэбта?

- ЮНЕСКО буряад хэлые «Хосорхо аюултай хэлэнүүдэй улаан дэбтэртэ» орууланхай гэжэ мэдэнэбди. Хосоржо байһан хэлэнүүдэй атласта буряад хэлэн «severelyendangered»гэжэ тодорхойлогдонхой. Энэнь үгы болохо аюултай гэһэн удхатай юм.Шаналмаар гэхэдэ, мүнөөнэй һурагшадай хэлэ мэдэсын хэмжээншье баһа муу. Тиимэһээ буряад хүн бүхэнэй уялга, зорилго – түрэл хэлэеэ шудалха, дэлгэрүүлхэ, сахин хүгжөөхэ. 

- Улас дотор буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар ямар хэмжээнүүдые та дурадхаха байнабта?

- Бусад үндэһэ яһатанай уласуудтай энэ талаар дүй дүршэлөөрөө андалдалга, хэлэнэй, соёлой, харилсаа хүгжөөлгын оршон байдал тогтоолго, үндэһэн буряад һургуулинуудые болон саг үргэлжэ хүдэлдэг оюун ухаанай, зохёохы талмайнуудые нээлгэ. Гадна театрнуудтай, музейнүүдтэй, улас түрын бодолгын түлөөлэгшэдтэй, эрдэмтэдтэй суг хамтын хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэлгэ, уласай засагай газарай дэмжэлгээр радио ба телевиденидэ буряад хэлэн дээрэ хүүгэдэй болон эдиршүүлэй һайн дамжуулгануудые бэлдэлгэ. Хүн зоной элдэб бүлэгүүдэй һонирхохоор компьютерай наадануудые, һургалгын программануудые зохёохо баһа шухала.

- Танай һанамжаар, буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ, дэлгэрүүлгэдэ юун нэмэлтэ түлхисэ боложо үгэхөөр бэ?

- Үхибүүнэй гараха түрэхэһөө хойшо гэр бүлэдөө хэлэнэй оршон байгуулха, буряадаар хөөрэлдэхэ хэрэгтэй. Хэрбээ буряад хэлэн дээрэ зугаасуулгын-мэдэсэ үгэлгын түсэлнүүдэй, һургалгын программануудай байгаа һаань, үхибүүд түрэл хэлэеэ һайнаар ойлгодог болохо һэн. Буряад хэлэн хаанашье элбэгээр дуулдаха ёһотой. Мүн гаршагтай самбар ба хабтаһан, зарлал болон бүхы эмхи зургаануудтахи бэшэлгэнүүд буряад хэлэн дээрэ байха ёһотой. Тиибэл үхибүүдэй, залуушуулай шэхэн, нюдэн дадажа, түрэл хэлэеэ ухаандаа, сэдьхэлдээ шэнгээхэ ха юм.

 Аюр Цымпилов, Восток-Телеинформ.

Заметили опечатку? Выделите ошибку и нажмите Ctrl+Enter.

Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться

Версия для печати
Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться

Версия для печати

Комментарии к новости

В связи с ужесточением требований, связанных со сбором и хранением персональных данных, мы отказались от размещения комментариев на нашем сайте. Если вы желаете высказаться по тому или иному информационному поводу, предлагаем сделать репост публикации в любую сеть и оставить там свой комментарий на личной странице. Сбор персональных данных на этом сайте не осуществляется.

Другие интервью

25 ноября 2022 г.

Валерий Поздняков: об успехах и проблемах в образовании Бурятии

Министр образования и науки Республики Бурятии Валерий Поздняков дал первое развёрнутое интервью в качестве министра. До этого он почти год проработал с приставкой врио, а путь в министерстве начал в 2009 году. Об историческом строительстве школ, новых Государственных стандартах, проблемах в образовании и преемственности – в материале Восток-Телеинформ.

25 ноября 2022 г.

Иван Козырев подвёл итоги года на посту министра спорта и молодёжной политики Бурятии

Министр спорта и молодёжной политики Республики Бурятии Иван Козырев подвёл итоги года на своём посту. На эту должность Козырев был назначен 21 октября 2021 года. О том, что было проделано за этот год, планах на будущее и насущных проблемах – в интервью ИА Восток-Телеинформ.

21 ноября 2022 г.

Как в Бурятии выпускают экологические утеплители для домов – история компании

В Бурятии в конце октября производитель экологического утеплителя получил знак «Сделано в Бурятии» - его получила строительная компания «Сокол». Компания изготавливает экологичный строительный утеплитель под брендом «Эковата 03» и понемногу он завоевывает рынок. О том, что такое эковата, из чего производится и где можно ее применять – рассказал в интервью Восток-Телеинформ предприниматель, учредитель и руководитель компании «Эковата03» Николай Соколов.

11 ноября 2022 г.

Качество мяса – качество жизни: интервью с начальником отдела свинокомплекса «Сибагро» в Бурятии

Каждый человек стремится получить хороший товар или услугу. И те предприятия, которые в приоритет ставят качество свой продукции, вызывают уважение потребителей и имеют успех. Для свинокомплекса «Сибагро», который уже 11 лет работает в Бурятии и занимает более 70% рынка республики по свинине

25 октября 2022 г.

Из бухгалтера в предпринимателя: Как многодетная мать из Бурятии открыла свою кондитерскую студию

В Бурятии начинающий предприниматель, многодетная мать открыла свою кондитерскую под названием «BiscuitHome 03». О специфике ведения кондитерского бизнеса, о трудностях в начале работы, о том, как можно совмещать работу предпринимателя с семейной жизнью -  владелица студии Наталья Батахаева.

Лента новостей
02.12.2022

В Бурятии откроется новая молочная ферма

17:57

Житель Бурятии украл у тещи телевизор и отправился в колонию

17:50

В Бурятии завтра до 27 мороза

17:14

В Улан-Удэ сегодня массово проверят водителей

17:04

Миллионерша из Бурятии прокомментировала поиски мужа по баннеру

16:48

Какие коммунальные услуги и как подорожали в Улан-Удэ с 1 декабря

16:19

В Бурятии подросток-алкоголик жестоко расправился с «процентщиком»

16:08

ВСЖД в ноябре перевезла 883 тысячи пассажиров

15:56

В двух районах Бурятии из-за сильного снегопада затруднено движение

15:51

Улан-удэнка запустила свое шоу «холостячка» в поисках мужа

15:19

Житель Бурятии выплатил полумиллионный долг по алиментам после разговора с приставом

15:14

Улан-удэнцам вернули холодную воду

15:03

В отремонтированной школе Бурятии за 43 миллиона пожалели краски для ржавых батарей

14:36

В Бурятии нерадивую мать отправили в колонию-поселение

14:27

Жители Бурятии увидят блокбастер «Сердце пармы» в онлайн-кинотеатре KION от МТС с 8 декабря

14:17

Житель Бурятии проведет 7 лет в колонии за убийство сына

14:03

В Улан-Удэ снова проведут акцию льготной стерилизации

13:52

В Бурятии при пожаре обнаружили тело мужчины с ожогами рук

13:27

Житель Бурятии заказал в Интернете несколько пачек сильнодействующих веществ

13:08

Следком Бурятии проводит проверку в Гарантийном фонде

12:16

В Бурятии при пожаре спасли трех поросят, 24 свиньи, козы и курицы погибли

11:45

Уникального театрального мастера отметили наградой министерства культуры Бурятии

11:36

Подрядчики из Бурятии заканчивают ремонт в детских садах Старобешевского района ДНР

11:04

Выставка гобеленов «Шерстяная сага» прошла в Улан-Удэ

10:46

В Бурятии задержали студента-наркомана

10:16

Пострадавшая в ДТП жительница Бурятии через суд взыскала компенсацию

10:14

Улан-удэнцы в новом году больше всего ждут повышения зарплаты

10:03

Глава Бурятии проверил подготовку Прибайкальского района к зимним сельским играм

09:59

В Улан-Удэ жители 10 домов остались без холодной воды

09:53

Житель Бурятии за пьяную езду лишился мотоцикла

09:51

В Бурятии районные администрации обязали разместить на сайтах информацию для бизнесменов

09:47

В Улан-Удэ водитель сбил на «зебре» подростка

09:39

«Чёрный» лесоруб в Бурятии получил условный срок

07:42

В Улан-Удэ сегодня до 18 мороза, отмечается День банковского работника

06:07

01.12.2022

Бурятия задолжала резидентам экономических зон инфраструктуру на 160 миллионов рублей

18:45

Прогноз погоды по Бурятии на пятницу

18:09

В Сбере стартуют Дни здоровья

17:45

Оплата телефоном по SberPay QR доступна на 1 млн платёжных терминалов Сбера

17:35

В 2023 году Бурятия закупит 19 машин для защиты леса

17:16

Вопросы импортозамещения обсудили представители ВСЖД, науки и бизнес-сообщества

17:07

Жителя Бурятии осудят за убийство приятеля и избиение матери

16:22

В Бурятии самое большое семейское село обновило дату своего образования

15:45

В Улан-Удэ назовут лучшего социального предпринимателя

15:33

В одной из колоний Бурятии сделали тренажёрный зал

15:25

В Улан-Удэ телебашня будет сиять гораздо чаще

14:53

На портале Госуслуг появился SberPay

14:40

Руководитель театра «Забава» рассказал о поездке коллектива на Украину

14:05

В Улан-Удэ мужчина в наглую обокрал магазин

13:41

В Бурятии мужчина уснул с сигаретой и едва не спалил чужой дом

13:35

Житель Бурятии избил бывшую жену за то, что после развода ребёнок остался жить с ней

13:17



пїЅпїЅпїЅпїЅпїЅпїЅпїЅ Orphus